Poligami: ‘Çok karılılık’ ve ‘çok kocalılık’ durumu

2

Cinsellik insan hayatında üreme veya cinsel haz amacıyla yapılan bedenin birleşmesi durumudur. Çoğu hayvanda da görülen bu davranış insanda kültür ve inançlar etkisiyle daha farklı biçimde karşımıza çıkar. Toplumsallaşan insan cinselliği, norm ve değerler üzerinde gerçekleştirir. Kültürden kültüre değişen çeşitli ritüellerle, evlilik kurumuyla cinslerin bir araya gelmesine, cinsel ve sosyal hayatlarını paylaşmasına müsaade edilir. Evlilik toplumsal normlar tarafından belirlenmiş, belli kurallara ve geleneklere göre kurularak çeşitli şekillerde ortaya çıkmış, toplum ve inançlar tarafından kabul edilmiş ve özellikle de meşru şekilde sex yapmak için gereken bir ilişki biçimidir. Kurumun en belirgin ve öncelikli sebebinin sex olmasıyla beraber, aynı zamanda ekonomi, üremenin sağlanması, soyun devamı, çocuk yetiştirmek, babalığın meşruluğunu garantilemek, sosyal, dini, kültürel paylaşımların yapılması sayılabilir. Erkek bu kurumla sex ve üreme arzusunu yerine getirir, karısı üzerinde sınırsız cinsel ilişki hakkını elde eder. Bu kurum gereği olarak cinslerden yapılması istenen belli davranışlar vardır. Her iki cinsin zina yapmaması, kadının çocuklarına bakması, erkeğe sadık ve namuslu olması istenir.

Evlilik bireye sürekli ve hazır olan, düzenli ve meşru sex olanağı tanır. Sosyal ve cinsel yönden kimin kime ait olduğu belirlenerek tolumdaki cinsi saldırganlık kontrol haline alınmış olur. Seksin anormal karşılandığı bir toplumda yaşıyorsanız ve bunu sürekli yaşamak için önünüzde engeller varsa evlilik bu noktada kaçınılmaz hal alır.

Neredeyse her kültürde evlilik vardır ve çeşitli biçimlerde karşımıza çıkar. Bakıldığı zaman sayı olarak monogami (tekeşlilik) ve poligami (çokeşlilik) biçimleri görülür. Yaygın bilinen tekeşlilik özellikle de modern toplumlarda karşımıza çıkar. Erkek modern toplumla tekeşliliğe yöneldi aynı zamanda çokeşliliği de yeni gerekçelerle devam ettirdi. Modernleşme beraberinde ekonomik zorlukları da getirmiştir. İhtiyaçların farklılaşması, ekonomik durumlar bireylerin tercih yönünü belirlemiştir. Daha iyi bir gelecek, iyi bir eğitim, iyi bir ev, her şeyin daha iyisini özendiren anlayış bireylerin seçimlerinde etkili olmuştur. Bu da tekeşli yönde seçilime ortam hazırlamıştır. Buna karşılık yerli toplumlarda yaygın olarak görülen çokeşlilik üç biçimde karşımıza çıkar.

1-Bir erkeğin birden çok kadınla evlenmesi (polygyny)

2-Bir kadının birden çok erkekle evlenmesi (polyandry)

3- Ve bir grup kadının bir grup erkekle evlenmesi biçimi. ( Nadir görülen evlilik biçimi)

Çokeşlilik genellikle Ortadoğu da ve Afrika da yerli halkta görülür. En yaygın görülen biçimi çokkarılılıktır. Yüksek oranlarda politik sebeplerle erkek ölümlerinin görüldüğü yerli kültürlerde kadınlara denk düşen erkek sayısındaki azalma beraberinde çokkarılı olmayı getirdi. Modern toplumlarda tekeşlilik hâkim olmasına rağmen bir erkeğin birden çok kadınla evlenmesi fikri dini, sosyal, kültürel, ekonomik açıdan doğal karşılanır. Yaratılan algının etkisi olsa gerek, kocasını başka bir kadınla paylaşamayan kadın dahi çok eşlilik üzerine olumlu söylemlerde bulunabilir. Çoğu zaman bir kadın, erkeğin ekonomik durumu için ikinci kadın olmaya göz yumar. Nadir biçimde bazı yerel kabilelerde çokkocalılık ve aynı zamanda üç evlilik biçimi de görülebilir. Çok az duyulan ve görülen ve çoğu kültürce ‘yanlış’ ‘azgınlık’ olarak kabul edilebilen çokkocalı olma haline değinmekte fayda var.

Çokkocalı evlilik, erkek kardeşler ve bir kadın arasında yapıldığı gibi, erkek kardeşler dışında birden fazla erkek ve bir kadınla da yapılabilir. Eskimolar, Tibet, Güney Asya, Brezilya ormanları, Nepal, Hindistan, Polinezya Marques adaları, Sri Lanka da bu evlilik biçimine rastlanır. Çokkocalılığa verilebilecek örnekler,

*Kottak çok kocalılığa Hindistan’da ki Pahari grubunu örnek gösterir. Pahariler’de kadınlar, erkek kardeşlerin ortak karıları, cinsel eşleridir. Erkek kardeşlerin tek bir kadınla evli olma durumu fraternal adını alır. Bu evlilik biçiminde bir eşten doğan çocuk tüm erkek kardeşlere baba der, kimi kültürde ise tek bir baba tanınır. En büyük kardeş baba olarak seçilir.

*Güney Hindistan’da yaşayan Todolar’da kadın evlendiği zaman erkeğin bütün kardeşlerinin karısı sayılır. Bu kültürde kız çocuklarını öldürme âdeti vardır. Biyolojik baba yerine toplumsal baba önemlidir. (Kırımlı)

*Polinezya Marquez adasında savaş, hastalık, kıtlık sonucunda özellikle kadın nüfusu azaldı.

*Eskimolar’da kız çocuk öldürme uygulaması vardır. Kız bebeklerini öldürme uygulaması kadınların sayısında azalma yarattı.

Görüldüğü üzere toplumda kadın-erkek sayısının bazı sebeplerle denk olmaması çokeşliliği doğurmuştur. Örneklere bakıldığı zaman asıl sebebin demografik (nüfus) olduğu söylenir. Aynı zamanda dini, coğrafi, ekonomik, politik, askeri sebeplerde etkili olmuştur. Çokkocalılığın olduğu toplumlara bakılınca egemen olanın kadın olduğu algısı doğabilir. Yalnız işin aslına baktığımızda bu durumun erkeğin çıkarı doğrultusunda tercih edildiği görülüyor. Örneğin, erkek kardeşlerin evlenmesi durumunda, erkek kardeşler mal bölünmesinin önüne geçmek için sadece bir eş alır. Bunun yanında iş bölümü içinde çok eşe ihtiyaç duyulması, farklı bedenlerle birleşme isteği, kadında kısırlık durumu, çok üreme şansına sahip olmak, statü kazanma isteği bireyleri çokeşliliğe yöneltmiş olabilir. Bu durum bazı olumsuz sonuçlar doğurabilir. Kıskançlık, adaletsizlik, metalaşma, sömürülme… Çoğu zaman kadında fizyolojik ve psikolojik yıpranmalara sebep olur.

Üreme-çoğalma, genetik özelliklerini aktarma, grup içinde dişilere sahip olma doğadaki canlıların ortak hedeflerindendir. Erkek genetik özelliklerini aktarma ve soyunu devam ettirmenin peşindedir. Bu noktada birden çok dişiyle olmak erkeğin şansını arttırır. İktidar ve özel mülkle temellendirilen bu uğurda savaşlar, ölümler süregelmiştir. İnsanın akrabası sayılan primatlarda ve diğer hayvanlarda da poligamiye sıkça rastlanır. Tek bir dişiyle hayatını sürdüren canlı sayısı nadir olmakla beraber bazı kuş türlerinde hayatının sonuna kadar tek bir dişiyle olma durumuna rastlanır. Yerli halkta çokeşlilik özellikle nüfus üzerinden açıklanır. Peki ya modern toplumda bu durumu meşrulaştıran düşünce kendini nereden besler?

Modern toplumda görülen çokeşlilik cinsel sapkınlığın açığa kavuşmuş hâlidir. Erkek bu eylemini dine vb. değerlere dayandırarak meşrulaştırır. Özellikle de inançlar üzerinden cinsel açlığını farklı ve en genç bedenler üzerinde tatmin eder. Erkeğin davranışlarının daima geçerli bir dayanağı vardır. Ataerkil kültürde erkeğin çok karısı olması gayet normaldir ama çokkocalı olmanın fikri dahi güçtür. Bazı toplumlarda bunun söz konusu olması taşlanmak için bir sebeptir.

Evlilik konusu cinsiyet üzerinde farklı şekillenebiliyor. Cinsiyet biyolojik bir kavramdır. Bireyin ait olduğu üreme organı onun cinsiyetini belirler. Toplumun kültür ve inanç etkisiyle cinsiyete biçtiği rol ise toplumsal cinsiyettir. Toplumsal cinsiyet özellikle sex üzerinden yayılarak topluma işlenir ve davranışlar şekillenir. Mesela bir kadın ait olduğu toplumda zamanla nasıl giyineceğini, nasıl oturacağını, konuşacağını ‘namus’ çerçevesinde öğrenir. Bütün davranışları baba, erkek kardeş, koca, çevre eliyle kontrol altına alınır. Genellikle kadın üzerinde beliren cinsiyetçi adaletsizlik çokeşlilik konusunda da mevcuttur. Kadın saçının, ayaklarının, gülüşünün erotik sayıldığı erkek egemen toplumlarda eş seçme durumuna da gerekli sınırlandırmalar getirilmiştir. Burada iktidar olan, her şeyi sahiplenen erkektir. Bir erkeğin en büyük korkusu kadının seksüel deneyimidir. Kızlığı bozulmamış bir kadınla birlikte olarak, sahiplendiği kadında sadece kendi cinsel organının deneyimlenmesini ister. İlginç olan taraf, kadın erkekteki iktidarlığı ve kendi düşürülmüşlüğünü ya sahiplenir ya da erkekleşerek özgürleştiğini zanneder. Bu sahiplenmeyle sistemin kurbanı olan kadın bir süre sonra sistemin özü halini alır. Eş seçmenin kadına ait olduğu bir ana kültünden, savaşçıl -tecavüz kültüne dönüş. Gasp edilen bir statü, düşürülen bir emek…

Hasret Gökçen 

Kaynaklar

Cemal, M. 1996. Eşitlikçi Toplumlar. İstanbul: Belge Yay.

Kottak, C. 2008. Antropoloji ‘İnsan Çeşitliliğine Bir Bakış’. Ankara: Ütopya Yay.

Not: İ.Ü Antropoloji Bölümü Prof. Dr. Yüksel Kırımlı’ nın Toplumsal Cinsiyet, Aile Biçimleri ve Geleneksel Toplumlarda Eş Seçimi ders notlarından da yararlanılmıştır.

 

KaydetKaydet

2 YORUM

YORUM YAP

Lütfen yorumunuzu girin!
Lütfen adınızı buraya girin