Antik Roma’da Tuvalet Kültürü: Lazımlıklar ve Latrinalar

0

İnsanlar için yeme, içme gibi önemli yere sahip ihtiyaçlardan biri de boşaltım sistemidir. Boşaltım sistemiyle, yediklerimiz sindirim sonrası atık madde şeklinde vücuttan dışarı atılır. İnsan ve hayvanlarda bu durum idrar ve dışkı şeklinde kendini gösterir.

Yerleşik hayattan önce avcı-toplayıcı yaşam süren insan, tuvaletini tıpkı hayvanlar gibi doğaya, bulduğu çalı ve su kenarlarına bırakabiliyordu. Dışkıyı bıraktıktan sonra oradan uzaklaşmak oluşabilecek tehditlerden de korunma sağlıyordu. Fakat yerleşik hayata geçilmesi ve nüfusun artması tuvaletin nereye yapılacağı konusunu bir sorun haline getirdi.

Nüfusun az olduğu yerleşim alanlarının yakınlarına bir kuyu kazılıp dışkı bırakıldıktan sonra üstünün kapatılması ile bu sorun çözülebiliyorken, yerleşim yerlerine yakın, ortalık alanlarda tuvalet ihtiyacının giderilmesi, belli bir zaman sonra kötü koku, hastalık ve haşere riskini de beraberinde getirdi. Sürekli konaklama ve artan nüfus tuvalet kültüründe değişiklik yarattı ve tuvalet yapıları, kanalizasyon sistemleri doğdu. İnsan, büyük bir probleme dönüşebilen tuvalet sorununa çözüm yolları arayarak tuvalet kültürünü yarattı.

Yapılan araştırmalarda tuvalet ihtiyacı için kapalı mekânların yapımına M.Ö 3000’li yıllarda Mezopotamya, Mısır, Hindistan ve Anadolu’da rastlanır. Bazı araştırmalarda ise bu tarih M.Ö 4000’li yılara dayandırılmaktadır. Erken dönemde ihtiyacın giderilmesinde taşınabilir kaplar (lazımlıklar) kullanılırken tam anlamıyla kapalı mekânlara sonraki dönemlerde geçilmiştir. Araştırmalarda dikkat çeken bir duruma ise Mısır kültüründe rastlanır. Mısır inanışına göre hayatta gerekli olan ihtiyaçlar ölümde de gerekliydi. Bu sebeple bazı firavun mezarlarında tuvalet ve banyo gibi sıra dışı ögelere yer verilirdi.

Roma döneminde kullanılan bir lazımlık örneği

Antik Roma ve Taşınabilir Lazımlıklar

Antik Yunan kültüründe görülen, ortasında delik bulunan iskemle biçimindeki oturaklar ya da basit kil kaplar (lazımlıklar), Roma toplumunda da ihtiyacın giderilmesinde kullanılırdı. Genellikle kilden yapılan lazımlıklar, büyük ve ücretli latrinaları kullanamayan yoksullar tarafından evlerde kullanılırdı. Bunun yanında altın ve değerli metallerden yapılan, soyluların kullandığı lazımlıklar da vardı. Kullanımdan sonra kaplardaki pislik lağım çukurlarına ya da en basit yöntemle pencereden sokağa atılırdı. Oluşan pisliği temizlemek ise şehrin köleleri ve mahkûmlarına düşüyordu. Lağımlar temizlenebiliyorken pencereden atılan dışkılar temizlik ve sağlık sorunlarına ortam oluşturdu. Kafasına aniden düşen bir dışkıyla yaralanan veya kirlenen kişi, mahkemeye başvurarak zararının giderilmesini isteyebilirdi.

Romalılar bu taşınabilir tuvaletleri ziyafetler sırasında bile kullanmışlardır. Zengin Romalıların ziyafetlerinde tuvaleti gelen biri, yanına bir oturak ya da kap getirtip ihtiyacını oracıkta giderebilirdi. Bunların yanında cadde ve sokak kenarlarına yolcuların ihtiyaç gidermesi için “gastra” adı verilen vazolar dahi konulmuştur.

Latrinalar

Roma döneminde kapalı alanlar, lazımlıklar, tek kişilik mekânların yanında büyük ve çok kişiye aynı anda hizmet veren, herkesin kullanabildiği düşük vergili olduğu düşünülen yapılar da yer almıştır. Kentin önemli mimari yapıları arasına giren bu yapılara “latrina” adı verilmektedir. Zengin vatandaşların evlerinde tuvalet yapılarına rastlanırken evine kanal yaptırmaya gücü yetmeyenler için umumi tuvaletler (latrina) tasarlanırdı. Birden fazla kişinin tuvalet ihtiyacını karşılayan latrinalar aynı zamanda yan yana yapılan oturaklar sayesinde insanların sosyal ve siyasi olayları konuşabildiği bir sistem hâlini almıştır.

Roma döneminden görkemli yapı: Latrinalar

Latrinaların yapısı ve yarattığı sorunlar

Önceleri kadın ve erkeklerin birlikte kullanabildiği latrinalar, daha sonra kadın ve erkekler için ayrı olarak tasarlanmıştır. Genellikle hamamların yanlarında, büyüklüklerine ve kentin planına göre farklı şekillerde inşa edilmiştir. Her planda kullanıcılar, mermer, taş ya da ahşaptan yapılan oturma plakaları üzerine açılmış delikler üzerine oturarak ihtiyaçlarını giderebilmişlerdir. Ayaklarını bastıkları alanın hemen önünde bir temiz su kanalı yer almaktadır. Bu kanal içerisinden temiz su kullanıcılara sağlanmaktadır.

Selpak görevi gören tuvalet süngeri

Günümüzde kullandığımız selpakların yerinde ise oldukça ilginç bir yöntem kullanılmış. Arkalarını silmek için ortada bulunan küçük bir havuzda veya tuvaletlerin önünde bulunan kovalarda, ucunda sünger olan sopalar bulunurdu. Kullanılan sünger bir sonraki kullanıcı için akan suyun içine geri bırakılırdı.

Dışkı bırakılan yerin önünden geçen kanalda ise diğer tuvalet kullanıcılarının dışkıları akıp geçmekteydi. Hijyen kurallarının ötesindeki bu kültür beraberinde sağlık sorunları getirmiş, tuvaletlerde sık görülen haşereler ve kemirgenler, insanlar için büyük bir tehdit oluşturmuştur. Latrinalar için geliştirilen kanalizasyonlar, zaman zaman istenmeyen çocukların ve cesetlerin bırakıldığı yer hâlini de almıştır.

Günümüzde tuvaletten bahsetmek dahi bir utanç kaynağı olabilmekteyken yan yana tuvaletini yapan bir kültürün varlığına şahit olmaktayız. Modern tuvaletlerin ilk adımları lazımlıklar ve büyük yapılarda görülmektedir. Lazımlıklar ve latrinalar tuvalet kültürünün oluşmasında önemli bir yere sahiptir. Güçlü ve görkemli mimari yapıların görüldüğü Roma dönemi ise bunun en iyi örneklerini vermiştir. Lazımlıkların yapımında kullanılan madde ve bazı evlerde bulunan kanallar ise sınıf farkını da açıkça ortaya koymaktadır. Ayrıca dönemde yerleşen tuvalet kültürünün insan sağlığı açısından önemli sorunları da beraberinde getirdiği görülmüştür.

Hasret Gökçen

 

Kaynakça

Erdemir, Hatice P. Erdemir, Halil. Hellen ve Roma Toplumlarında Tuvalet ve Temizlik, Acta Turcica Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, II/2,“KültürTarihimizdeHamam”, s. 103-122.

Gülbay ,O. Eskiçağ’da Tuvalet Kültürü, Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 2003

Yılmaz, G. ANADOLU TUVALET KÜLTÜRÜNÜN GELİŞİMİ VE HASANKEYF LAZIMLIKLARI Yüzüncü Yıl Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü (http://www.yyusbedergisi.com)

http://arkeofili.com/tarih-boyunca-tuvalet-kullanimi/ (Erişim tarihi:  Mayıs-Haziran 2018)

http://www.yyusbedergisi.com (Erişim tarihi:  Mayıs-Haziran 2018)

YORUM YAP

Lütfen yorumunuzu girin!
Lütfen adınızı buraya girin